Rolnicze środki chemiczne i zarządzanie odpadami

Rolnicze środki chemiczne i zarządzanie odpadami

Produkcja rolnicza wykorzystuje szereg produktów przemysłu chemicznego niezbędnych do jej efektywnego prowadzenia. Technologie stosowane w produkcji roślinnej (polowej, szklarniowej), jak i w produkcji zwierzęcej, zmechanizowanie procesów produkcyjnych oraz dbałość o ludzi pracujących w rolnictwie, skutkują obecnością w przestrzeni rolniczej szeregu produktów z różnych branż przemysłu chemicznego, maszynowego, elektronicznego i innych.

Są to zarówno produkty wykorzystywane bezpośrednio w produkcji, jak też im towarzyszące, np. opakowania, zapewniające niezbędną efektywność produkcji żywności, zarówno pod względem jej ilości, jak i jakości. Wskutek wieloletniej kampanii medialnej jako niebezpieczne produkty traktowane są nieomal wyłącznie środki ochrony roślin oraz nawozy syntetyczne. Rzeczywistość jest inna, gdyż poważne niebezpieczeństwo dla środowiska i bioróżnorodności niesie ze sobą także wiele innych produktów używanych w gospodarstwie rolnym. Skutkiem pochodnym procesu produkcji rolnej jest powstawanie różnorodnych odpadów, częściowo bardzo niebezpiecznych dla środowiska, niekiedy także i ludzi. Wśród nich – oprócz odpadów biologicznych – są zarówno stosowane w pojazdach i maszynach paliwa, oleje i smary, akumulatory, płyny eksploatacyjne, zużyte ogumienie lub zużyte podzespoły maszyn. To także środki chemiczne używane do dezynfekcji urządzeń dojarskich, środki czyszczące, opakowania i resztki leków weterynaryjnych, produktów diagnostycznych, podobnie jak środki do dezynfekcji, dezynsekcji i deratyzacji budynków inwentarskich i magazynowych. Są też tutaj wszelkie opakowania, folie, resztki zużytych ogrodzeń pastwiskowych oraz inne odpady poprodukcyjne, jak zużyte świetlówki, baterie, urządzenia elektryczne i elektroniczne. Produkcji rolniczej towarzyszą prace remontowe i budowlane, gdzie używane są farby, rozpuszczalniki, polimery, substancje bitumiczne, oleje i smary, nieobojętne dla ludzi i środowiska.

W trakcie produkcji rolniczej powstają odpady biologiczne i inne, które w dużej części można wykorzystać w gospodarstwie rolnym. Podstawową zasadą zrównoważonej gospodarki zasobami gospodarstwa jest wykorzystanie do dalszej produkcji wszelkich odpadów poprodukcyjnych stałych (resztki roślin, słoma, odpady z czyszczenia, obornik, ziemia z osadników, resztki magazynowe, produkty do likwidacji) jak i płynnych (gnojowica, gnojówka, popłuczyny z budynków inwentarskich, z mycia przyczep, maszyn i urządzeń itd.). Ich właściwe zagospodarowanie jest jednym z fundamentalnych czynników utrzymania jakości środowiska i warunkuje produkcję rolniczą w przyszłości. Pozostawienie i zagospodarowanie na terenie gospodarstwa możliwie dużej ilości materii organicznej w nim wytworzonej daje możliwość nie tylko odtworzenia, ale także zwiększenia żyzności gleby. Jest to też jedna z podstawowych zasad tzw. „gospodarki cyrkulacyjnej”.

Nawozy organiczne odzwierzęce są nieocenionym źródłem bioróżnorodności po wprowadzeniu ich do gleby – o ile są prawidłowo zastosowane. Są „odpadem”, ale jednocześnie są bardzo wartościowym produktem biologicznym, wzmagającym życie gleby i poprawiającym jej żyzność i jakość. Podobnie jest z pozostałościami pozbiorowymi, jak liście, słoma, rośliny po okresie wegetacji pod osłonami, czy odpady po czyszczeniu produktów rolniczych (plewy, połówki ziaren i poślad, łuski itd.). Kompost – w tym resztki roślinne, odpady z czyszczenia itd. – jest najbardziej naturalnym i zrównoważonym biologicznie nawozem organicznym aktywującym procesy glebowe. Niezrozumienie towarzyszy czasem pojęciu „popłuczyny”, czyli brudnej wodzie pochodzącej z mycia urządzeń i maszyn rolniczych. Popłuczyny mogą być relatywnie bezpieczne (z mycia budynków inwentarskich, przyczep, maszyn uprawowych, urządzeń magazynowych), które należy bezpośrednio wykorzystać w produkcji rolnej. Mogą też być na tyle niebezpieczne (popłuczyny z mycia opryskiwaczy, zaprawiarek, resztki cieczy roboczej z oprysków, popłuczyny z mycia rozrzutników do nawozów mineralnych, wszelkich innych aplikatorów chemii rolnej), że wymagają utylizacji w sposób gwarantujący bezpieczeństwo, a więc w instalacjach zamkniętych, izolowanych od środowiska (Phytobc®, Osmofilm®, Heliosec®, i inne).

Ze względu na szczególną aktywność biologiczną substancji czynnych środków ochrony roślin i związane z tym ryzyka, należy szczególną uwagę zwrócić na właściwe przeprowadzenie wszelkich prac związanych z ochroną roślin i powstającymi przy tym odpadami.

Poza odpadami nadającymi się do ponownego wykorzystania w produkcji rolniczej duża część odpadów nadaje się do recyklingu (np. zużyte oleje, złom, urządzenia elektryczne i elektroniczne, opakowania plastikowe, szklane i papierowe). Jedynie niewielka część powstających odpadów nie kwalifikuje się do recyklingu i musi być utylizowana w bezpieczny sposób przez wyspecjalizowane jednostki.

Praca przy rolniczych środkach chemicznych i odpadach biologicznych i innych nie jest bezpieczna, dlatego pracownicy muszą być odpowiednio przeszkoleni, zwłaszcza na wypadek niepożądanych zdarzeń zagrażających zdrowiu ludzi, zwierząt i środowiska, które mogą się pojawić mimo najlepszych chęci rolnika. Zapobieganiu takim zdarzeniom musi być poświęcone szkolenie BHP, dotyczące wszystkich pracowników gospodarstwa.

Każdy rolnik pracuje na wielu stanowiskach pracy, które wymagają odmiennych umiejętności i które powodują liczne i zróżnicowane zagrożenia zdrowotne. Zagrożenia w pracy przy maszynach, rolniczych środkach chemicznych i odpadach są bardzo poważne. Przeciwdziałanie tym zagrożeniom wymaga umiejętności ich rozpoznawania i znajomości dróg obniżania ryzyka. Wobec istniejącego zagrożenia należy obniżać poziom ryzyka negatywnych jego skutków poprzez odpowiednie działania. Aby je zidentyfikować niezbędna jest ocena ryzyka występującego na każdym stanowisku pracy. Jest to jeden z podstawowych elementów procesu zarządzania ryzykiem w produkcji.