Ochrona roślin

Ochrona roślin to bezpieczne plony

Około 10 tys. lat temu ludzkość przeszła do osiadłego trybu życia i podjęła uprawę roślin rozpoczynając trudną walkę ze szkodnikami i chorobami atakującymi uprawiane rośliny. Obecnie gatunki te nazywamy organizmami szkodliwymi lub agrofagami. Z przekazów pisemnych wiadomo, że już kilka tysięcy lat temu Sumerowie, Chińczycy, a później Grecy, Rzymianie i inne narody próbowali zwalczać szkodniki i choroby upraw związkami siarki, rtęci, olejami, popiołem, wyciągami roślinnymi itd.

Rozwój metod ochrony nabrał szczególnego znaczenia w wieku XVII i XIX kiedy to dla wyżywienia coraz większej liczby ludzi zwiększano powierzchnię upraw nowych roślin uprawnych, z innych kontynentów, co tworzyło doskonałe warunki dla rozwoju wielu agrofagów. Ich masowe pojawy doprowadzały wielokrotnie do dramatycznych okresów głodu (np. wystąpienie zarazy ziemniaka w Irlandii, Anglii i Belgii) lub okresowego ograniczenia powierzchni niektórych upraw (mączniak i filoksera winorośli w całej Europie). Już w XIX wieku wprowadzono do ochrony roślin na szeroką skalę związki miedzi, siarki, arsenu, rtęci i nitrowane węglowodory. Wielokrotnie podejmowano – i to z dużymi sukcesami – próby introdukcji wrogów naturalnych niektórych zawleczonych gatunków szkodników. Gwałtowny wzrost populacji ludzkiej w latach 30. XX wieku doprowadził do intensywnych poszukiwań nowych substancji czynnych środków ochrony roślin. Poszukiwania te zaowocowały wprowadzeniem do rolnictwa już w latach 40. i 50. ubiegłego wieku wielu nowych, chemicznych środków ochrony roślin. Szerokie wprowadzenie do powszechnego użytku chemicznych środków ochrony roślin stworzyło wrażenie łatwego zwalczania organizmów szkodliwych dla zdrowia roślin i wysokości plonów. Jednak już w latach 60. XX wieku zaobserwowano ujemne skutki stosowania chemicznych środków ochrony roślin, takie jak:

  1. presja na środowisko naturalne i ograniczanie bioróżnorodności agrocenoz, w tym ograniczanie liczby gatunków pożytecznych (pasożyty, drapieżce, zapylacze),
  2. rozwój ras odpornych patogenów (szkodników, grzybów i chwastów),
  3. obecność pozostałości środków ochrony roślin w płodach rolnych, w ilościach zagrażających zdrowiu konsumentów,
  4. zanieczyszczenie środowiska w otoczeniu terenów uprawnych.

Zjawiska te wymusiły odejście od praktyki nadmiernego i schematycznego zwalczania chemicznego i oparcie ochrony roślin na zasadach działań zintegrowanych z innymi metodami ochrony.

W ostatnich dziesięcioleciach XX i na początku XXI wieku nastąpił ogromny wzrost technologii, motoryzacji, wychodzenie z biedy i zacofania całych regionów świata, czemu towarzyszy rosnąca produkcja i konsumpcja, a w efekcie obciążenie środowiska prowadzące do redukcji jego zasobów – bioróżnorodności, surowców, czystej wody i powietrza. Obecnie obserwuje się gwałtowne zmniejszanie liczby gatunków zwierząt na świecie, zarówno kręgowców jak i bezkręgowców. Niezależnie od złożoności przyczyn tego zjawiska (ocieplenie wód w oceanach, miliony ton plastiku w środowisku, zanieczyszczenia przemysłowe itd.) zawsze wśród domniemanych przyczyn wymienia się środki ochrony roślin. Dlatego ich stosowanie od dziesięcioleci podlega ciągłym i narastającym ograniczeniom i ten proces będzie trwać nadal, co widać np. w założeniach Zielonego Ładu.

Obecnie ochrona roślin to element produkcji roślinnej, którego celem jest niedopuszczanie do utraty plonów powodowanej przez agrofagi oraz zabezpieczenie ziemiopłodów w okresie ich przechowywania. Ochrona roślin różni się tym od innych działań rolnika, że nie wpływa bezpośrednio na podniesienie plonów, ale jest gwarantem ich uzyskania i stabilizacji ich wysokości oraz trwałości, co daje podstawę do bezpieczeństwa finansowego gospodarstwa. Oznacza to, że przy braku wystąpienia organizmów szkodliwych nie wymagane jest podejmowanie jakichkolwiek działań ochroniarskich, natomiast przy znaczącym wystąpieniu organizmu szkodliwego brak takich działań może doprowadzić do całkowitej utraty plonu.

Prawidłowość stosowania zabiegów ochrony roślin kontrolują na mocy ustaw o ochronie roślin pracownicy Państwowej Inspekcji Ochrony Roślin i Nasiennictwa.

Do ochrony roślin wolno używać jedynie środków ochrony roślin zarejestrowanych dla danej uprawy, w zalecanych dawkach, terminach i określonym celu.

Zmieniające się warunki klimatyczne mają wpływ na przeżywanie, wzrost i rozprzestrzenianie się agrofagów, a także kształtują odporność roślin uprawnych. Po wprowadzeniu do uprawy nowych gatunków roślin uprawnych lub zmianach w technologiach uprawy można spodziewać się zasiedlania pól przez nowe agrofagi lub wzrostu nasilenia dotychczasowych agrofagów już wcześniej występujących. Większa częstotliwość ekstremalnych zjawisk pogodowych powodujących stres i osłabienie roślin może znacząco zwiększać nasilenie występowania chorób i szkodników roślin uprawnych.

Ocieplenie klimatu niesie za sobą wiele zmian, np. zmiany w zasięgu występowania szkodników i chorób roślin uprawnych. Problemem staje się w Polsce wcześniejsze występowanie szkodników zbóż np. skrzypionek, co zwiększa ryzyko strat w plonach i wymusza wykonanie dodatkowych zabiegów chemicznych. Wzrost areału uprawy kukurydzy będący konsekwencją wprowadzenia nowych odmian oraz ocieplenia klimatu spowodował znaczne rozprzestrzenienie się w Polsce szczególnie w kierunku północnym omacnicy prosowianki, a także zawleczonej do Polski zachodniej kukurydzianej stonki korzeniowej. Przeprowadzone badania wykazały, iż wystąpienie wyższych temperatur w sezonie wegetacyjnym powoduje zmiany cyklu rozwojowego mszycy czeremchowej, która tworząc formy anholocykliczne nalatuje jesienią na oziminy i przenosi choroby wirusowe zbóż.

W ochronie upraw stosuje się metody chemiczne, agrotechniczne, mechaniczne, fizyczne, biologiczne, hodowlane i kwarantannę. Umiejętne łączenie w ochronie kilku metod składa się na zintegrowane metody ochrony. Obecnie nad ochroną roślin pracują fitopatolodzy, entomolodzy, herbolodzy, a także naukowcy: biolodzy, chemicy, inżynierowie i inni.

Potrzeba poszukiwania rozwiązań, które pozwoliłyby zapewnić ochronę upraw przed organizmami szkodliwymi dla roślin na odpowiednim poziomie, pozwalającym na zachowanie opłacalności ekonomicznej produkcji rolniczej – przy jednoczesnym ograniczeniu negatywnych skutków środowiskowych – doprowadziła do opracowania podstaw integrowanej ochrony roślin.

Przegląd zasad postępowania ze środkami ochrony roślin jest dostępny na stronach: