Jak rolnicy mogą zmniejszyć emisje z Zakresu 3, jakie narzędzia i wsparcie są dostępne oraz jakie korzyści płyną z odpowiedzialnego zarządzania śladem węglowym?
Produkcja rolna nierozerwalnie wiąże się z wpływem człowieka na środowisko i klimat – zarówno negatywnym w postaci np. przekształcenia ekosystemów czy emisji gazów cieplarnianych, jak i pozytywnym poprzez świadczenie usług ekosystemowych czy sekwestrację dwutlenku węgla w wyniku właściwego zarządzania produkcją roślinną.
Szczególnie w krajach Unii Europejskiej, której Wspólna Polityka Rolna od lat sprzyja ochronie środowiska i klimatu zarówno poprzez stawianie rygorystycznych norm produkcyjnych (np. w ramach norm dobrej praktyki rolniczej GAEC), jak i oferowanie zachęt finansowych do podejmowania dodatkowych, dobrowolnych zobowiązań na rzecz ochrony środowiska i klimatu poprzez programy rolnośrodowiskowo-klimatyczne, wsparcie rolnictwa ekologicznego czy ekoschematy, rolnictwo jest ważnym elementem strategii przeciwdziałania zmianom klimatycznym.
Choć wszystko wskazuje, że produkcja rolna w najbliższej przyszłości nie zostanie objęta żadnym systemem bezpośredniego raportowania emisji gazów cieplarnianych czy systemem obrotu uprawnieniami do emisji (w szczególności planowanym ETS2), nie znaczy to wcale, że o śladzie węglowym w produkcji rolnej możemy zapomnieć.
Dla wielu produktów spożywczych, które codziennie trafiają na nasze stoły, emisje związane z wytworzeniem surowców rolnych wchodzących w ich skład stanowią największą część śladu węglowego gotowych produktów. Trudno się zatem dziwić, że zarówno przetwórcy jak sieci handlowe są i będą zainteresowani poznaniem faktycznych wielkości emisji, które przecież w zależności od systemu produkcji w każdym gospodarstwie mogą różnić się nawet o kilkadziesiąt procent. A jeśli myślimy o redukcji emisji w całym cyklu życia produktów spożywczych, produkcja surowców rolnych jest obszarem w którym tkwią spore rezerwy.
Dla przetwórców raportujących swoje emisje, te pochodzące z wytwarzania surowców rolnych wchodzą w skład zakresu 3, zgodnie z Greenhouse Gas Protocol (standard dla scope 3 Corporate Value Chain (Scope 3) Standard | GHG Protocol). Wytyczne unijnej dyrektywy CSRD (Corporate Sustainability Reporting Directive) będącej podstawą raportowania ESG określają zakres i sposób liczenia emisji ze szczególnym naciskiem na rzetelność i wiarygodność danych w oparciu na przesłankach naukowych.
Standardy wiarygodności raportowania ESG niezależnie czy wersji pełnej (po aktualnie procedowanych zmianach będą prawdopodobnie dotyczyć tylko podmiotów 1000+ Deal on updated sustainability reporting and due diligence rules | News | European Parliament) czy uproszczonej w standardzie VSME (Voluntary reporting standard for SMEs (VSME), Concluded | EFRAG) wymagają bazowania na powszechnie uznanych i sprawdzonych standardach raportowania i to na barki raportującego składają udowodnienie prawdziwości przedstawianych danych i informacji.
Dlatego mówiąc o śladzie węglowym w produkcji rolnej, a tym bardziej o jego redukcji trzeba bazować na wiarygodnych i powszechnie akceptowalnych narzędziach jego obliczania – przykładem takiego narzędzia jest chociażby CoolFarm Tool Carbon Footprint Calculator | Measure Water & Biodiversity (notabene nasz program Elvio korzysta z CFT dzięki bezpośredniej integracji obu narzędzi Wspieramy rolników w dekarbonizacji. Elvio połączone z Cool Farm Tool).
Jak rolnicy mogą ograniczać ślad węglowy?
Aby mówić o ograniczeniu śladu węglowego w konkretnym gospodarstwie musimy przede wszystkim wiedzieć jaki ślad węglowy konkretne gospodarstwo generuje jako całość lub dla interesującej nas produkcji (np. dla konkretnej uprawy). Rzetelny obraz stanu wyjściowego możemy uzyskać wyłącznie w sytuacji, gdy wyliczenia bazują na faktycznych danych produkcyjnych – zużyciu nawozów, środków ochrony roślin, wykonanych zabiegach uprawowych, zużytych paszach itp.
Bazując na ogólnych wskaźnikach emisyjności nie uwzględniamy specyfiki produkcji w gospodarstwie, przez co nie jesteśmy w stanie uchwycić wprowadzanych zmian w metodach produkcji, a nasze doświadczenia pokazują także, że bazowanie na standardowych wskaźnikach daje często znacznie zawyżone wartości emisji w porównaniu do tych, wyliczonych na podstawie faktycznych danych.
Jakie działania można podjąć aby ślad węglowy ograniczyć? Posłużmy się metodyką wykorzystywaną w CoolFarm Tool: How to Measure Carbon Footprint, Water & Biodiversity
W przypadku produkcji roślinnej bierzemy pod uwagę następujące czynniki wpływające na emisję:
- zebrany plon i jego jakość (ew. udział plonu handlowego w plonie ogółem),
- rodzaj i ilość zużytych nawozów (naturalnych i mineralnych),
- rodzaj i ilość użytych środków ochrony roślin,
- zużycie nośników energii – w tym paliw,
- transport produktów gotowych.
Dla produkcji zwierzęcej – np. produkcji mleka, musimy uwzględnić z kolei następujące kategorie:
- wielkość produkcji (liczba zwierząt, produkcja mleka itp.),
- rodzaj i ilość zużytych pasz,
- produkcję nawozów naturalnych (sposób utrzymania zwierząt) i metody ich zagospodarowania,
- zużycie nośników energii – w tym paliw,
- transport produktów gotowych.
W każdej z powyższych kategorii możemy znaleźć sposób na redukcję emisji. Zaczynając od poprawy efektywności nakładów ponoszonych na produkcję (np. w zakresie stosowania środków ochrony roślin czy nawozów – te zastosowane w odpowiednim terminie i dawce dają korzyść w postaci wysokiego plonu, zastosowane w tych samych dawkach ale niewłaściwych terminach generują ślad węglowy, a nie dają efektu w postaci poprawy ilości czy jakości plonu), poprzez praktyki rolnictwa regaratywnego Polskie Stowarzyszenie Zrównoważonego Rolnictwa i Żywności, właściwe gospodarowanie nawozami naturalnymi z produkcji zwierzęcej ograniczające straty azotu do wód i atmosfery (co daje także korzyść w postaci ograniczenia zapotrzebowania na dodatkowe nawożenie mineralne).
W styczniu 2026 roku ma zostać opublikowany nowy standard liczenia emisji Save the Date: Land Sector and Removals Standard | GHG Protocol w ramach GHG Protokol. Standard ten powinien wyjaśnić wiele obszarów dotyczących ograniczania emisji a także sekwestracji węgla np. w ramach produkcji polowej.
Korzyści z odpowiedniego zarządzania śladem węglowym
Każde działanie służące ograniczeniu emisji w produkcji rolnej daje niewątpliwe korzyści środowiskowe. Z punktu widzenia gospodarstwa rolnego jako jednostki biznesowej musimy spojrzeć jednak także na finansowy aspekt właściwego zarządzania śladem węglowym jako elementu zrównoważonej produkcji.
Optymalizacja poszczególnych czynników produkcyjnych wpływających na wielkość emisji daje nie tylko korzyści środowiskowe ale może przełożyć się także na korzyści finansowe – np. ograniczenie zużycia nawozów mineralnych, które w produkcji polowej są jednym z głównych źródeł emisji, a jednocześnie jedną z głównych pozycji kosztowych.
Kolejnym ważnym aspektem prawidłowego zarządzania śladem węglowym są oczekiwania odbiorców surowców rolnych – zakładów przetwórczych i sieci handlowych. Z tego punktu widzenia kluczowe będzie już samo obliczenie śladu węglowego w gospodarstwie lub dla konkretnego produktu jako element niezbędny do raportowania ESG tych podmiotów, a co z czasem może przełożyć się na konkretne oczekiwania i preferencji dla produktów o mniejszym śladzie.
Ważnym aspektem są także bezpośrednie korzyści dla rolnika wynikające z stosowania praktyk ograniczających emisyjność w gospodarstwie – np. w postaci płatności za realizację ekoschematów w ramach Wspólnej Polityki Rolnej (Rolnictwo węglowe i zarządzanie składnikami odżywczymi – Agencja Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa – Portal Gov.pl. Pojawiają się także inne inicjatywy oferujące możliwość pozyskania dodatkowego wsparcia – począwszy od programów finansowanych przez firmy z branży spożywczej aż po potencjalną możliwość generowania i zbywania kredytów węglowych.
Zbieranie danych i wykonanie oceny śladu węglowego w gospodarstwie rolnym stanowi dzisiaj spore wyzwanie wynikające z rozproszenia danych oraz nakładu pracy i czasu po stronie rolnika. Znaczące ułatwienia przynosi korzystanie z tych programów do zarządzania gospodarstwem (typu FMS), które – poza agregowaniem informacji – oferują bezpośredni dostęp do danych zgromadzonych w bazach rządowych (np. IRZPlus, e-Wniosek) czy połączenie z systemami umożliwiającymi dokonanie oceny śladu węglowego (np. Cool Farm Tool).
Autorem artykułu jest firma członkowska Stowarzyszenia: Agraves