Polska należy do czołówki światowych producentów i eksporterów żywności. Jesteśmy na trzecim miejscu na świecie w eksporcie drobiu i na szóstym w produkcji jabłek. Wartość dodana polskiego rolnictwa jest dwukrotnie wyższa od średniej unijnej. Ta pozycja jest efektem wieloletniej pracy polskich rolników i konsekwentnych inwestycji w modernizację sektora.
Jednak degradacja gleb, presja klimatyczna, geopolityczna, regulacyjna i demograficzna kształtują nowe warunki funkcjonowania całego łańcucha odpowiedzialności za żywność.
Bezpieczeństwo żywnościowe wymaga odpornego systemu, nie tylko wysokich plonów
Polska produkuje żywność z nadwyżką w kluczowych kategoriach. Samowystarczalność w zbożach sięga 129%, w drobiu 215%, w mleku 123%.
Jednak ponad 70% zasiewów w Polsce to zboża, co czyni sektor podatnym na wahania, a produkcja zwierzęca opiera się w dużej mierze na importowanej śrucie sojowej. Tylko same ekstremalne zjawiska pogodowe generują straty szacowane na 6,5 mld zł rocznie. Bezpieczeństwo żywnościowe to kategoria systemowa, obejmująca stabilność gleb, odporność łańcuchów dostaw, suwerenność paszową i zdolność sektora do funkcjonowania w obliczu wstrząsów geopolitycznych czy klimatycznych.
- Polska: samowystarczalność w zbożach 129%, drobiu 215%, mleku 123%¹
- 70% polskich zasiewów to zboża²
- Straty z susz w Polsce ok. 6,5 mld zł rocznie³
- Ekstremalne zjawiska pogodowe kosztowały UE 738 mld euro w latach 1980–2023⁴
- Polska na trzecim miejscu na świecie w eksporcie drobiu⁵
Wszystko zaczyna się od gleby
Gleba to żywy ekosystem, od którego zależy stabilność plonów, retencja wody i koszty produkcji. Stan polskich gleb jest niepokojący: 64% użytków rolnych wykazuje zakwaszenie, ponad 60% ma zbyt niski poziom próchnicy. Problem narasta od dekad i przekłada się bezpośrednio na rosnące koszty nawożenia i słabszą odporność upraw na suszę.
Rolnictwo regeneratywne, oparte na ograniczeniu intensywnej orki, stosowaniu okryw roślinnych i prawidłowym zmianowaniu, pozwala odbudować biologiczną sprawność gleby i obniżyć koszty produkcji. Zdrowa gleba sekwestruje węgiel, zatrzymuje wodę i ogranicza zapotrzebowanie na nawozy mineralne.
- 64% polskich użytków rolnych (ok. 9,4 mln ha) wykazuje zakwaszenie⁶
- Do doprowadzenia gleb do optymalnego pH potrzeba ok. 31 mln ton CaO⁷
- 63% gleb w Polsce ma średni poziom próchnicy, 4% krytycznie niski⁸
- 1% wzrostu materii organicznej w glebie zwiększa retencję wody o ok. 20 litrów na m²⁹
- Gleby zdegradowane są o 50–70% mniej produktywne niż zdrowe¹⁰
Rolnictwo precyzyjne obniża jednocześnie koszty i emisje
Technologie cyfrowe pozwalają nawozić precyzyjnie zamiast z nadmiarem, monitorować stan gleby i upraw w czasie rzeczywistym i zarządzać śladem węglowym na poziomie pojedynczego pola. Sektor agrotechnologiczny ocenia, że cyfryzacja może ograniczyć zużycie nawozów i pestycydów, poprawić opłacalność produkcji i wzmocnić odporność gospodarstw na zmienne warunki pogodowe. W Polsce technologie cyfrowe wdrażane są przede wszystkim w większych gospodarstwach. Główną barierą jest brak wiedzy i ograniczony dostęp do finansowania. To luka, którą da się zamknąć przez edukację i odpowiednie programy wsparcia.
- 44% podmiotów branży agrotechnologicznej ocenia poziom cyfryzacji polskiego rolnictwa jako niski, 94% wskazuje że cyfryzacja ograniczy zużycie nawozów i pestycydów, 83% widzi bezpośredni wpływ na opłacalność produkcji¹¹
- Rolnictwo precyzyjne może obniżyć zużycie nawozów azotowych o 15–20%¹²
- Tylko 7% europejskich gospodarstw korzysta z zaawansowanych technologii cyfrowych¹³
Sektor rolno-spożywczy potrzebuje nowego pokolenia specjalistów
Za każdą decyzją produkcyjną stoi wiedza rolnika, agronoma czy menedżera w łańcuchu dostaw. Średni wiek rolnika w UE to 57 lat, a tylko 11% gospodarstw prowadzonych jest przez osoby poniżej 40. roku życia. W Polsce zaledwie 27% osób kierujących gospodarstwami ma wykształcenie rolnicze. Kobiety zarządzają 30% gospodarstw. Rosnące wymagania regulacyjne odsłaniają skalę tej luki kompetencyjnej w całym sektorze spożywczym.
- Średni wiek rolnika w UE wynosi 57 lat, tylko 11% gospodarstw prowadzonych jest przez osoby poniżej 40. roku życia¹⁴
- W Polsce zaledwie 27% osób kierujących gospodarstwami ma wykształcenie rolnicze¹⁵
- Kobiety zarządzają ok. 30% gospodarstw rolnych w Polsce¹⁶
- Luka kompetencyjna w ESG to jedna z głównych barier wdrożenia wymogów zrównoważenia w sektorze spożywczym¹⁷
Decyzje oparte na wiedzy
Rynek, regulatorzy i partnerzy handlowi oczekują dziś potwierdzonych kompetencji, a rosnące wymogi regulacyjne, CSRD, EUDR czy taksonomia UE obejmują cały łańcuch wartości żywności. Program certyfikacyjny Akademii Zrównoważonego Rolnictwa obejmuje siedem ścieżek tematycznych: zarządzanie emisjami gazów cieplarnianych, zrównoważona produkcja roślinna, zwierzęca i mieszana, rolnictwo regeneratywne, zrównoważona żywność i finansowanie zrównoważenia. Certyfikacja działa na dwóch poziomach, podstawowym i profesjonalnym, z progiem 85% poprawnych odpowiedzi dla poziomu profesjonalnego.
- Do 90% emisji branży spożywczej pochodzi z produkcji rolnej¹⁸
- 76% firm spożywczych w Europie przyznaje brak wystarczających kompetencji wewnętrznych do realizacji celów ESG¹⁹
- CSRD obejmuje ok. 50 000 firm w UE, w tym wszystkich dużych graczy sektora spożywczego²⁰
- Akademia Zrównoważonego Rolnictwa oferuje program certyfikacyjny obejmujący siedem obszarów tematycznych, od zarządzania emisjami gazów cieplarnianych przez produkcję roślinną, zwierzęcą i regeneratywną po finansowanie zrównoważenia. Certyfikat można uzyskać na poziomie podstawowym lub profesjonalnym²¹
Źródła:
- Krajowy Ośrodek Wsparcia Rolnictwa, Analizy rynkowe – Rynek zbóż, sierpień 2024, Warszawa
- Główny Urząd Statystyczny (2024), Użytkowanie gruntów i powierzchnia zasiewów w 2023 roku, Warszawa
- Polski Instytut Ekonomiczny (2021), Raport: Susze, lipiec 2021, Warszawa
- European Environment Agency (2023), Economic losses and fatalities from weather- and climate-related events in Europe, Copenhagen
- Trade.gov.pl, Poland strengthens its position as one of the largest exporters of poultry in the world, Ministerstwo Rozwoju i Technologii, 2024
- Główny Urząd Statystyczny (2021), Powszechny Spis Rolny 2020 – Raport z wyników, Warszawa
- Instytut Uprawy Nawożenia i Gleboznawstwa – Państwowy Instytut Badawczy, Puławy, https://www.iung.pulawy.pl
- Instytut Uprawy Nawożenia i Gleboznawstwa – Państwowy Instytut Badawczy, Puławy, https://www.iung.pulawy.pl
- Food and Agriculture Organization of the United Nations, Soil organic carbon: the hidden potential, Rome
- European Environment Agency (2020), State of the Environment Report 2020 (SOER 2020), Copenhagen
- Polskie Stowarzyszenie Zrównoważonego Rolnictwa i Żywności, Badanie: Rolnictwo cyfrowe w Polsce, Warszawa
- European Commission Joint Research Centre, Precision agriculture for EU farmers, Brussels
- Eurostat, Agriculture – ICT use statistics, Luxembourg
- Eurostat, Farm structure statistics, Luxembourg
- Główny Urząd Statystyczny (2021), Powszechny Spis Rolny 2020 – Raport z wyników, Warszawa
- Główny Urząd Statystyczny (2021), Powszechny Spis Rolny 2020 – Raport z wyników, Warszawa
- KPMG (2023), ESG reporting in the food and agriculture sector, wrzesień 2023
- Science Based Targets initiative, Food and Beverage Sector
- EY, How sustainability is transforming the agri-food sector
- Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2022/2464 z dnia 14 grudnia 2022 r. w sprawie sprawozdawczości przedsiębiorstw w zakresie zrównoważonego rozwoju (CSRD), Dziennik Urzędowy Unii Europejskiej
- Polskie Stowarzyszenie Zrównoważonego Rolnictwa i Żywności, Pierwsze egzaminy w ramach programu certyfikacyjnego ASAF, Warszawa